Елімізде балалар құқығын қорғау жүйесін нығайту бойынша ауқымды заңнамалық және стратегиялық шаралар іске асырылуда. Былтыр аталған сала бойынша 6 негізгі заң қабылданды. ҚР Президенті жанындағы ОКҚ өткен баспасөз мәслихатында оқу ағарту вице-министрі Еділ Оспан, Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің төрағасы Насымжан Оспанова жаңадан қабылданған құжаттардың негізгі тетіктері жайында хабарлады. 

Балалардың әл-ауқаты мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету – мемлекеттік саясаттың басты бағыттарының бірі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Әділетті Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсім, қоғамдық оптимизм» атты Қазақстан халқына Жолдауында қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын терең орнықтыруды тапсырған болатын. 

«Кез келген қоғамның, соның ішінде біздің қоғамның да басты ұғымдарға негізделген сұраныстары – әділдік және қауіпсіздік. Осы негізгі сұраныстардың толығымен өтелуі мемлекеттің тиімді жұмыс істейтінін айқын көрсетеді. Азаматтарымыздың құқығын қорғау саласында кешенді шараларды қолға алдық. Негізгі мақсат – әділетті қоғам құру және соның арқасында дамудың сара жолына түскен озық ел болу. Сондықтан біз осы бағыттағы маңызды реформаларды жалғастырамыз, жүйелі жұмысты тоқтатпаймыз. Тағы бір мәселе – азаматтардың қауіпсіздігі. Жеке адамнан бастап тұтас қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету – мемлекет үшін стратегиялық маңызы бар басымдық», — деп атап өтті Президент. 

Осыған байланысты, 2024 жылы еліміздің заңнамасына бірқатар өзгерістер енгізілді:

• балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың кез келген нысаны үшін жауапкершілікті қатаңдататын нормалар енгізілді;

• баланы қоғамдық көліктен мәжбүрлеп түсіруге тыйым салынып, оған әкімшілік жауапкершілік көзделді; 

• бала құқықтары жөніндегі уәкіл институтының мәртебесі компанияларын терезелерге құлыптар немесе қауіпсіздік тетіктерін орнатуға міндеттейтін нормалар енгізілді;

• балаларды саудалаудан қорғау үшін алдын алу шаралары енгізілді;

• балалардың құқықтарын қорғау мәселелерін тиімді іске асыру үшін елдің әрбір өңірінде оның өкілдері тағайындалды;

• қамқоршылық органдары мамандарының штат санының нормативі белгіленді.

«Қамқоршылық органдарының штат нормативіне келсек, 5 мың балаға бір маманнан кем емес, бұл бір жылда мамандар санын 400-ге жуық бірлікке ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бұл қадам балалардың құқықтарын қорғау деңгейін айтарлықтай арттырады. Сондай-ақ тәлімгерлік инстистуты енгізілді, оның шеңберінде жетім балалар табысты әлеуметтену үшін ересек тәлімгерлердің қолдауын алады», — деп түсіндірді оқу ағарту вице-министрі Еділ Оспан.

Министрлік тарапынан іске асырылған жүйелі жұмыстың бірі – қауіпсіздік жүйелерімен техникалық жарақтандыру. Бүгінгі күні барлық мемлекеттік балабақшалар, мектептер мен колледждер заманауи бейнебақылау жүйелерімен және бақылау құрылғыларымен жабдықталған. Аталған жұмыс жеке меншік білім беру ұйымдарында да жалғасуда.

2024 жылғы 1 қыркүйектен бастап балалардың түрлі өмірлік жағдайларда өз әрекеттеріне сенімділігін қалыптастыруға бағытталған «Жеке қауіпсіздік сабақтары» енгізілді.

2022 жылы жәбірлеу (буллинг) ұғымы заңнамалық түрде бекітілді. Бүгінгі таңда буллингке қарсы «KiVa» финдік бағдарламасы пилоттық түрде жүзеге асырылуда. 

Сонымен қатар «ДОСБОЛLiKe» буллингке қарсы пилоттық жоба 50 мектепте ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта бағдарлама еліміздің 9 өңірінде пилоттық режимде сыналуда. Оған 70 мыңға жуық оқушы мен 5 мыңнан астам педагог қатысуда.

2025 жылдың 1 қыркүйегінен бастап жобаны еліміздің барлық мектептері мен колледждеріне енгізу жоспарланып отыр. 

«Бұл бастама оқушылардың дау-жанжалдарға конструктивті түрде жауап беру дағдыларын қалыптастыруға, әлеуметтік-эмоционалдық қабілеттерін дамытуға, тұлғааралық және топаралық қарым-қатынастарды оңтайландыруға, сондай-ақ балалардың жалпы психологиялық әл-ауқатын арттыруға бағытталған. Әрбір баланың өзін қауіпсіз сезінетін және толыққанды дамитын ортада білім алуына жағдай жасау – аса маңызды қадам», — деп атап өтті вице-министр.

Сонымен қатар оқушылар мен олардың ата-аналарына арналған іс-шаралар өткізу көзделген, онда «ДОСБОЛLiKe» бағдарламасының мақсаты мен іске асыру әдістері түсіндіріледі.

2023 жылы қабылданған балаларды зорлық-зомбылықтан құтқару, суицидтің алдын алудан қорғау және олардың құқықтары мен әл-ауқатын қамтамасыз ету жөніндегі 2023-2025 жылдарға арналған кешенді жоспарды іске асыру шеңберінде:

• еліміздің барлық өңірлерінде балалар мен ата-аналарға кәсіби көмекке қол жеткізуді қамтамасыз ететін Психологиялық қолдау орталықтары ашылды (250 мыңға жуық адам көмек алды);

• 24/7 режимінде жұмыс істейтін 111 бірыңғай мемлекеттік байланыс орталығы іске қосылды (2024 жылдың қорытындысы бойынша – балалардан 17 мың қоңырау түскен);

• 2024 жылдан бастап білім беру ұйымдарында оқушылардан QR-кодтар арқылы мәтіндік өтініштер жүйесі енгізілді. Бұл жасөспірімдерге жасырын түрде қолдау сұрауға мүмкіндік берді (2025 жылғы ақпандағы жағдай бойынша – 25 мың смс-хабарлама келген).

Балалар интернаттық мекемелерін институционализациялау саясаты жалғасуда. 2024 жылы балалар үйлеріне балама ұсынатын кәсіби отбасы қабылдау институты енгізілді. Жүргізілген шаралардың нәтижесінде балалар үйінде тәрбиеленетін балалар саны соңғы 10 жылда екі есеге (9 мыңнан 4 мыңға дейін) қысқарды.

«Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес еліміздің барлық өңірлерінде «Мейірім» қайырымдылық акциясы жүзеге асырылуда. 2024 жылдың сәуір айынан бастап акция аясында 1317 өзара ынтымақтастық туралы келісім жасалып, 2000-нан астам балалар үйі тәрбиеленушісінің тұрғын үй депозиттік шоттарына 840 млн теңгеге жуық қаражат аударылды», — деп атап өтті Еділ Оспан.

Вице-министрдің айтуынша, бұл бастаманың негізгі мақсаты – жетім балалар мен балалар үйінің түлектеріне жан-жақты қолдау көрсету. Сондай-ақ отбасылық тәрбиенің балама түрлерін дамыту, әлеуметтік көмектің тиімді тетіктерін кеңейту, бизнес өкілдерін балаларды қолдауға тарту, сондай-ақ олардың кәсіби даярлығына, жұмысқа орналасуына және баспанамен қамтамасыз етілуіне жәрдемдесу.

Қазақстан Республикасы балалардың құқықтарын қорғауда халықаралық стандарттарды ұстанатындығын көрсетеді. 2023 жылғы желтоқсанда Хабарлар рәсіміне қатысты бала құқықтары туралы конвенцияға факультативтік хаттама ратификацияланды. Бұл құжат балалардың құқықтары бұзылған жағдайда халықаралық деңгейде шағым түсіруге мүмкіндік береді.

Биылғы қаңтарда БҰҰ-ға мүше мемлекеттер еліміздегі адам құқықтары мен бостандықтарын нығайту, сондай-ақ балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі қазақстандық реформаларға жоғары баға берді.

«Бұл реформалар қоғамның ең осал топтарын қорғауды қамтамасыз ететін ұзақ мерзімді стратегияларды іске асыру жолындағы маңызды қадам болды. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша елімізде балалардың құқықтарын халықаралық стандарттарға сай жан-жақты әрі тиімді қорғауға бағытталған ауқымды заңнамалық және стратегиялық шаралар енгізілуде», — деп атап өтті Еділ Оспан.

Бүгінгі таңда балалардың құқықтарын қорғау саласындағы өзекті мәселелердің бірі балалардың цифрлық ортадағы қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Бұл барлық тараптардың: ата-аналардың, педагогтардың, мемлекеттік органдардың және балалардың өздерінің қатысуын талап ететін кешенді міндет.

«Kazakhstan Kids Online. Қазақстандағы балалардың цифрлық өмірі» зерттеу нәтижелері, әлеуметтік желілерге қол жеткізуге 13 жастан асқан балаларға рұқсат берілгеніне қарамастан, 9-10 жастағы балалардың 60%-ы және 11-12 жастағы балалардың 66%-ы өз аккаунттарына ие екенін көрсетті.

Одан бөлек, Оқу-ағарту министрлігі балалардың цифрлық қауіпсіздігін арттыру үшін арнайы SIM-картаны енгізуге бастамашылық жасады. Орталық коммуникациялар қызметінің алаңында өткен баспасөз конференциясында ҚР Оқу-ағарту вице-министрі Еділ Оспан балалардың цифрлық қауіпсіздігі мәселелеріне тоқталды.

«2023-2025 жылдарға арналған балаларды зорлық-зомбылықтан қорғау, суицидтің алдын алу және олардың құқықтары мен саламаттылығын қамтамасыз ету жөніндегі кешенді жоспарды жүзеге асыру аясында Оқу-ағарту министрлігі балалардың цифрлық қауіпсіздігін арттыру мақсатында арнайы SIM-карта енгізу бастамасын көтерді. Бұл – балалардың мобильді құрылғыларды қауіпсіз пайдалануын қамтамасыз етуге және ата-аналар тарапынан бақылауды күшейтуге бағытталған арнайы тарифтік жоспар», — деп түсіндірді ол.

Балаларға арналған SIM-карталардың басты артықшылықтары:

• ата-ана бақылауы

• зиянды және қалаусыз контенттен қорғау

• баланың орналасқан жерін бақылау (геолокация)

«Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, балаларға арналған SIM-карталар байланыс операторлары тарапынан қолдау тауып, цифрлық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бастамалармен қатар жүреді. Бұл ата-аналарға балалардың телефонды қолдануын тиімді бақылауға мүмкіндік береді. Қазақстанда байланыс операторлары балаларға арналған, білім беру ресурстарына шектеулі қолжетімділік беретін тарифтерді ұсынғанымен, интернеттегі қауіпсіз мінез-құлықты толық бақылау мүмкіндігін қамтамасыз етпейді. Министрліктің бұл бастамасы балалардың интернеттегі қауіпсіздігін күшейтіп, ата-аналарға олардың онлайн кеңістіктегі қорғанысын қамтамасыз етуде жоғары деңгейдегі қолдау көрсетеді», — деп мәлімдеді Еділ Оспан.

Айта кетейік, Қазақстанда «Балаларды олардың денсаулығы мен дамуына зиян келтіретін ақпараттан қорғау туралы» заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу бойынша жұмыс басталды. Бұл шаралар балалардың интернеттегі қауіпсіздігін заңнамалық тұрғыдан күшейтуге бағытталған.

«Осылайша, мемлекет қабылдаған шаралар балалардың өсуі мен дамуы үшін барынша қолайлы жағдайлар жасауға, оларды қорғауды, қолдауды және толыққанды оқыту мен әлеуметтену үшін мүмкіндікті қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл қадамдар еліміздің әрбір кішкентай азаматының бақытты және бақытты балалық шағының кепілі болып саналады», — деп түсіндірді вице-министр.

Сонымен қатар жетім балаларды қолдау мақсатында тәлімгерлік институты енгізілді. Осы бастама аясында 2024 жылы 330 бала жеке тәлімгерлік қолдауға ие болып, олардың қоғамға әлеуметтік бейімделуіне және психологиялық қолдау алуына мүмкіндік жасалды.

Брифинг барысында сөз сөйлеген ҚР Оқу-ағарту министрлігі Балалардың құқықтарын қорғау комитеті төрағасы Насымжан Оспанова соңғы жылдары мемлекет пен қоғамдық институттар балалардың құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған жүйелі шараларды қабылдап жатқанын атап өтті.

«Бұл маңызды міндет, себебі біздің еліміздегі балалардың саны 6,8 млн-дай, бұл жалпы халықтың үштен біріне жуығы. Олардың қауiпсiздiгi мен әл-ауқатын қамтамасыз ету мемлекеттiк саясаттың негiзгi басымдықтарының бiрi болып қала бермек. Сонымен қатар біз балалардың құқықтарын тиімді қорғау отбасының белсенді қатысуынсыз мүмкін еместігін түсінеміз. Ата-аналар өскелең ұрпақты тәрбиелеуде және балаларда қауіпсіз мінез-құлық негіздерін қалыптастыруда шешуші рөл атқарады», — деді ол.

Комитет төрағасының айтуынша, соңғы бес жылдағы деректерді талдау балалар қауіпсіздігі мәселелеріне ерекше назар аударуды қажет ететіндігін көрсетеді. 

«Осылайша, ата-ана міндеттерін тиісінше орындамауға байланысты әкімшілік құқық бұзушылықтар саны соңғы бес жылда 3,5 есе, 2020 жылғы 5 мың жағдайдан 2024 жылы 19 мың жағдайға дейін артып отыр. Сондай-ақ кәмелетке толмағандардың түнгі уақытта ересектерсіз өз бетінше қыдырып кетуне байланысты құқық бұзушылықтар саны 2 есе өсті. Балалардың түнгі ойын-сауық орындарында болу фактілері де 3 еседей артқан. Бұл деректер ерекше назар аударуды талап етеді», — деп мәлімдеді Насымжан Оспанова. 

Сонымен бірге өз сөзінде Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің төрайымы соңғы жылдардағы талдау нәтижелеріне тоқталып өтті. Оның айтуынша, балалардың терезеден құлау жағдайларының 80%-ы үйде, негізінен 2-5 жас аралығындағы балалардың қатысуымен орын алады. Осыған байланысты, 2024 жылдан бастап жаңа тұрғын үйлердің терезелеріне қауіпсіздік құлыптарын орнату құрылыс компаниялары үшін міндетті талап ретінде енгізілді.

«Осыған орай, ата-аналарға баланың өмірі мен денсаулығы көбінесе қарапайым, бірақ маңызды шешімдерге байланысты екенін айтқым келеді. Терезелерге қауіпсіздік құлыптарын орнату, қорғаныс торларын қолдану және қарапайым сақтық шараларын естен шығармау – жазатайым оқиғалардың алдын алудың тиімді жолы», – деді Насымжан Оспанова брифинг барысында.

Айта кетейік, бұл талаптар білім беру, тәлімгерлік, әйелдер құқықтарын қамтамасыз ету және балалар қауіпсіздігіне қатысты заңдар аясында енгізілді. Ол 2024 жылдан бастап пайдалануға беріліп келе жатқан жаңа үйлерге қолданылады.

Министрлік өкілдері баяндағандай, балалардың судағы қауіпсіздігі мәселесі де өзекті болып қалып отыр. Талдау көрсеткендей, жазатайым оқиғалардың көпшілігі ашық су қоймаларында – өзендерде, көлдерде, каналдарда болады. Мұндай оқиғалардың 90%-ы балардың ересектердің тиісті бақылауынсыз суға шомылуына байланысты орын алады. 

«Сондай-ақ жол-көлік оқиғалары мен өрт жағдайларында, өкінішке орай, балалар жиі зардап шегеді. Жүргізілген талдау осы жағдайлардың көпшілігінде негізгі себеп ересектердің бақылауының жеткіліксіздігі және сақтық шараларын жете бағаламау екенін көрсетеді. Сондықтан біз ата-аналарды және балаларды қоршап тұрған кез келген адамды мұқият болуға, қауіпсіздік бойынша ұсыныстарды орындауға және балаларда қауіпсіз мінез-құлық негіздерін қалыптастыруға шақырамыз», — деді комитет төрағасы.

Министрлік өкілдері брифинг барысында балалардың цифрлық ортадағы қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөнінде де ұсыныс-пікірлерін жеткізді. Бұл тұрғыда Министрлік ақпаратты дайындайтын және тарататын кез келген тұлғаға – ата-аналарға, БАҚ өкілдеріне, блогерлерге және қоғам қайраткерлеріне – балалардың цифрлық қауіпсіздігі мәселелерін қарастыруды сұрап отыр. 

«Біз журналистердің қоғамды ақпараттандыруға қосқан үлесін жоғары бағалаймыз және бірлескен күш-жігер ақпарат алу құқығы мен баланың мүдделерін қорғау арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге көмектесетініне сенімдіміз. Қауіпсіз цифрлық ортаны құру – бұл біздің ортақ жауапкершілігіміз және біз оны әр бала үшін ыңғайлы және қауіпсіз ете аламыз. Құрметті әріптестер! Құрметті ата-аналар! Мемлекет балаларды қорғауға бағытталған шаралар кешенін іске асырады: заңнама қатаңдатылуда, балабақшаларда, мектептер мен колледждерде жеке қауіпсіздік сабақтары жүйелі түрде өткізіледі, ал 2023 жылдан бастап әрбір мектепте ата-аналарды педагогикалық қолдау орталықтары ашылды, онда консультация мен көмекке мұқтаж әрбір адам жүгіне алады. Алайда, ата-аналардың белсенді қатысуынсыз ешқандай шаралар шынымен тиімді бола алмайды», — деп ескертті Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің төрағасы Насымжан Оспанова. 

Балаларға мұқият қарау, олардың қауіпсіздігіне қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеуге қатысу ықтимал қауіптердің алдын алуға көмектесетін негізгі факторлар болып саналады.

«Бүгін біз тағы да атап өткіміз келеді: баланың қауіпсіздігі отбасынан басталады. Бұл ересектердің назары мен қамқорлығына байланысты, ол қандай ортада өсіп, дамиды. Тек бірлескен күш-жігермен біз әр бала өзін қауіпсіз және қауіпсіз сезінетін жағдай жасай аламыз», — деп түйіндеді сөзін спикер.

#Балалардың құқығын қорғау #Президенттің тапсырмасы #ҚР Оқу-ағарту министрлігі

• 
• 
• 
•